Neyromarketing - odam reklama, narx yoki qadoqni koʻrganda uning miyasida va tanasida nima sodir boʻlishini oʻrganadigan marketing yoʻnalishi. Oddiy soʻrovnomada odam oʻzi toʻgʻri deb oʻylagan javobni aytadi. Neyromarketing esa uning soʻzini emas, reaksiyasini oʻlchaydi: koʻzi qayerga qaradi, qaysi soniyada qiziqdi, qaysi lahzada zerikdi.
Bu nega kerak? Chunki biz koʻp xaridni avval his bilan tanlaymiz, keyin unga mantiqiy sabab topamiz. Yangi telefon olgan doʻstingizdan “nega aynan shu modelni oldingiz?” deb soʻrasangiz, u kamera va batareya haqida gapiradi. Lekin doʻkonda uni birinchi boʻlib nima tortganini oʻzi ham aniq ayta olmasligi mumkin.
Bu maqolada neyromarketing qanday ishlashini, dunyo brendlari va oʻzimizdagi bizneslar undan qanday foydalanishini hamda SMM mutaxassisi bu bilimlarni qimmat laboratoriyasiz qanday qoʻllashi mumkinligini koʻrib chiqamiz.
Neyromarketing qanday ishlaydi?
Asosiy gʻoya oddiy: odam nima deyishidan koʻra, tanasi nimani “aytishi” muhimroq. Shuning uchun tadqiqotchilar maxsus usullar bilan inson reaksiyasini qayd etadi:
- Koʻz harakatini kuzatish (eye tracking) - odam ekran yoki javonning qaysi joyiga, qancha vaqt qaraganini koʻrsatadi. Natijada “issiqlik xaritasi” chiqadi: qizil joylarga eng koʻp qaralgan.
- EEG - boshga kiyiladigan qurilma miyaning elektr faolligini oʻlchaydi. Videorolikning qaysi soniyasida eʼtibor oshgani yoki tushib ketganini koʻrish mumkin.
- fMRT - miyaning qaysi qismi faollashganini koʻrsatadigan tibbiy skaner. Juda aniq, lekin juda qimmat, shuning uchun uni asosan yirik kompaniyalar va olimlar ishlatadi.
- Yuz ifodasini tahlil qilish (facial coding) - kamera odam yuzidagi mayda oʻzgarishlarni qayd etadi: tabassum, hayrat, norozilik.
Masalan, brend yangi reklama roligini efirga chiqarishdan oldin uni 30–40 kishiga koʻrsatadi. EEG natijasi koʻrsatadiki, tomoshabinlar 12-soniyada zerikib qolgan va logotip chiqqan paytda eʼtibor allaqachon past boʻlgan. Demak, logotipni oldinroq koʻrsatish yoki zerikarli qismni qisqartirish kerak.
Ilgari bularning hammasi faqat laboratoriyada qilinardi. 2026-yil iyun oyida koʻz harakatini kuzatish boʻyicha yetakchi shved kompaniyasi Tobii oddiy veb-kamerani tadqiqot vositasiga aylantiradigan dastur chiqardi. Yaʼni maxsus uskunasiz, ishtirokchining oʻz noutbuki orqali ham reklamaga qanday qaralishini oʻrganish mumkin boʻlib qoldi.
Mashhur tajriba: Coca-Cola yoki Pepsi?
Neyromarketing haqida gap ketganda, deyarli har doim shu tajriba tilga olinadi. 2004-yilda AQSH olimlari “Neuron” ilmiy jurnalida bir tadqiqot natijasini eʼlon qilishdi.
Ishtirokchilarga Coca-Cola va Pepsi nomini aytmasdan ichirishdi. Natija kutilmagan boʻldi: qaysi ichimlik mazaliroq ekani boʻyicha odamlar deyarli teng ikkiga boʻlindi. Keyin tajriba takrorlandi, lekin bu safar ichimlik nomi aytildi. Endi ishtirokchilarning toʻrtdan uchi Coca-Colani tanladi. Skaner esa brend nomi aytilganda miyaning xotira va hissiyot bilan bogʻliq qismlari faollashganini koʻrsatdi.
Boshqacha aytganda, biz faqat ichimlikni emas, u haqidagi xotiralarni ham ichamiz: reklamalar, bayramlar, doʻstlar bilan oʻtkazilgan vaqt. Taʼm deyarli bir xil boʻlsa ham, brend tanlovni oʻzgartirib yuboradi.
Buni oʻzimizda ham koʻrish mumkin. Bir xil sifatli ikkita asal turibdi: biri oddiy plastik bankada, ikkinchisi “Togʻ asali” yozuvli shisha idishda, ustida togʻ surati bilan. Koʻpchilik ikkinchisini sifatliroq deb biladi va uning uchun koʻproq pul toʻlashga tayyor boʻladi.
Kundalik hayotda neyromarketingni qayerda uchratasiz?
Siz buni har kuni koʻrasiz, faqat nomini bilmaysiz:
- Narx 99 900 soʻm. Miya birinchi raqamni tezroq qabul qiladi. Shuning uchun 99 900 soʻm “90 mingdan sal koʻproq” kabi tuyuladi, 100 000 soʻm esa “yuz ming” boʻlib eshitiladi.
- Taymer va “oxirgi 3 dona qoldi” yozuvi. Bu yoʻqotish qoʻrquviga asoslanadi: odam imkoniyatni boy berishdan koʻra uni sotib olishni afzal koʻradi. Marketpleyslardagi “faqat bugun” aksiyalari aynan shu tamoyil bilan ishlaydi.
- Buyurtmalar soni va sharhlar. Bu ijtimoiy isbot deyiladi. Uzum Market kabi platformalarda mahsulotni koʻp kishi olgani va yaxshi baho qoʻygani koʻrinsa, unga ishonch ortadi.
- Supermarketda non va sut ichkarida. Har kuni olinadigan mahsulotga yetib borguncha siz oʻnlab javonlar yonidan oʻtasiz va savatga rejada boʻlmagan narsalar tushadi.
- Kassa yonidagi saqich va shokoladlar. Navbatda turgan odam charchagan, qaror qabul qilishga kuchi kam. Kichik va arzon narsani oʻylamasdan oladi.
Bularning birortasi ham sehr emas. Ular inson miyasi qanday ishlashi haqidagi oddiy qonuniyatlardan foydalanadi.
SMMda neyromarketingni laboratoriyasiz qanday qoʻllash mumkin?
Kichik biznes yoki SMM mutaxassisi EEG qurilmasi sotib olmaydi va bunga ehtiyoj ham yoʻq. Yirik tadqiqotlar allaqachon koʻp qonuniyatlarni topgan. Sizga ularni bilish va oʻz auditoriyangizda oddiy test bilan tekshirish kifoya.
1. Birinchi 2–3 soniyani ushlab qoling
Reels yoki TikTokʼda odam videoni davom ettirish yoki oʻtkazib yuborishni bir-ikki soniyada hal qiladi. Boshida harakat, yuz yoki savol boʻlsa, eʼtibor saqlanadi. Masalan, Toshkentdagi qahvaxona videosini logotip va “Xush kelibsiz” yozuvi bilan emas, stakanga sut koʻpigi quyilayotgan yaqin kadr bilan boshlasa, uni oxirigacha koʻradiganlar koʻpayadi.
2. Yuz va nigohdan foydalaning
Koʻz harakatini kuzatish tadqiqotlarida bir narsa qayta-qayta koʻrilgan: odamlar suratda avval yuzga qaraydi. Keyin esa yuz qaragan tomonga qaraydi. Agar bannerdagi model kameraga emas, “Roʻyxatdan oʻtish” tugmasiga yoki narxga qarab tursa, tomoshabin eʼtibori ham oʻsha joyga oʻtadi.
3. Tanlovni kamaytiring
Variant koʻp boʻlsa, miya charchaydi va qaror keyinga qoldiriladi. Telegram postda beshta havola va uchta taklif bersangiz, odam hech biriga bosmasligi mumkin. Bitta post - bitta aniq harakat: “Yozing”, “Roʻyxatdan oʻting” yoki “Saqlab qoʻying”.
4. Raqam emas, odam haqida gapiring
“Kursda 40 ta dars bor” degan gap esda qolmaydi. Bitta oʻquvchining hikoyasi esa his uygʻotadi: u qayerdan boshlagan, nimada qiynalgan va hozir nima qilyapti. Miya hikoyani quruq faktdan ancha yaxshi eslab qoladi.
5. Ikki variantni solishtiring
Qaysi kreativ yaxshiroq ishlashini taxmin qilish shart emas. Meta Ads Managerda ikkita variantni bir xil auditoriyaga koʻrsating va natijaga qarang. Bu ham oʻziga xos kichik neyromarketing tadqiqoti: siz odamlarning soʻziga emas, xatti-harakatiga qarab qaror qilasiz.
Kreativ tayyorlash ham tobora osonlashyapti. 2026-yil 6-oktabrda Meta oddiy rasmlardan reklama videosi yasaydigan AI funksiyasini barcha reklama beruvchilar uchun ochdi. Kompaniya buni Facebook va Instagramʼda odamlar vaqtining 60 foizdan koʻprogʻi videoga ketishi bilan izohladi. Lekin AI yuzlab variant yasab berishi mumkin, qaysi biri odamning eʼtiborini ushlashini va nima uchun ushlashini tushunish esa hamon mutaxassis ishi.
SMM mutaxassisi boʻling
Najot Taʼlimning SMM PRO kursida ijtimoiy tarmoqlar uchun kontent tayyorlash va reklama bilan ishlashni noldan boshlab oʻrganasiz.
Neyromarketing bu manipulyatsiyami?
Yoʻq lekin u manipulyatsiya uchun ishlatilishi mumkin. Pichoq ham shunday: bir kishi u bilan non kesadi, boshqasi odamga zarar yetkazadi.
Masalan, har safar sahifa yangilanganda qaytadan boshlanadigan “soxta taymer” yoki omborda yuzta mahsulot turgan boʻlsa ham 2 dona qoldi degan yozuv bir-ikki marta ishlashi mumkin. Lekin xaridor buni sezgach, brendga boshqa ishonmaydi. Oʻzbekistonda esa bunday gaplar Telegram guruhlar va tanishlar orqali juda tez tarqaladi.
Shuning uchun oddiy qoidaga amal qiling: psixologiyani mahsulotni tushunarli va qulay koʻrsatish uchun ishlating, yoʻq narsani bor qilib koʻrsatish uchun emas.
- Neyromarketing odamning soʻzini emas, reaksiyasini oʻlchaydi: nigoh, eʼtibor, hissiyot.
- Xaridlarning katta qismi his bilan qilinadi. Coca-Cola va Pepsi tajribasi brend taʼm tanlovini ham oʻzgartira olishini koʻrsatgan.
- 99 900 soʻmlik narx, taymerlar, sharhlar va supermarketdagi javonlar joylashuvi bularning hammasi kundalik neyromarketing..
- Halollik har qanday texnikadan muhimroq: aldangan mijoz qaytmaydi.
Bugundan boshlash uchun oddiy mashq: sahifangizdagi oxirgi beshta postni oching va har birining birinchi soniyasi yoki birinchi qatoriga notanish odam koʻzi bilan qarang. U eʼtiborni ushlaydimi yoki oʻtkazib yuboriladimi?
Marketing psixologiyasini ijtimoiy tarmoqlarda amalda qoʻllashni oʻrganmoqchi boʻlsangiz, Najot Taʼlimning SMM PRO kursida kontent va reklama bilan ishlashni mentorlar bilan birga oʻrganishingiz mumkin.
Kurslarga roʻyxatdan oʻtish
Administratorga bogʻlanish
78-888-9-888
Manba: McClure va hamkasblari, “Neuron” jurnali (2004); Marketing Dive (2026)
